Đề bài: Phân tích bài thơ “Tương tư” để làm rõ phong cách nghệ thuật Nguyễn Bính

Một bài thơ hay là khi đọc, ta sẽ tìm thấy trong đó tâm sự sâu kín của nhà thơ, ta sẽ bay lên cùng những tình cảm mãnh liệt, lắng đọng sau từng câu chữ và nhận ra cả một chút tâm hồn mình. Tương tư của Nguyễn Bính là một bài thơ như thế.

BÀI LÀM

Một bài thơ hay là khi đọc, ta sẽ tìm thấy trong đó tâm sự sâu kín của nhà thơ, ta sẽ bay lên cùng những tình cảm mãnh liệt, lắng đọng sau từng câu chữ và nhận ra cả một chút tâm hồn mình. Tương tư của Nguyễn Bính là một bài thơ như thế. Đọc thơ ông, người đọc như bước vào một thế giới tâm tình, mà ở đó, cá tính riêng thể hiện nhuần nhuyễn qua chất liệu dân gian mượt mà, đằm thắm/đầy ắp tình người.

Nguyễn Bính là nhà thơ có phong cách nghệ thuật độc đáo, mà phong cách được hiểu là một hệ thống những đặc điểm riêng trong quá trình sáng tác làm nên gương mặt đặc biệt không thể lẫn của nhà văn. Như thế, chỉ khi nào có phong cách nghệ thuật, nhà thơ mới xứng danh là người nghệ sĩ đích thực. Vào khoảng những năm 30 của thế kỉ XX, trong thời đại đỉnh cao của thơ mới, khi tiếng thơ đã tìm được mảnh đất màu mỡ diệu kì để ươm lên một thế hệ thi sĩ xuất sắc: Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Huy Cận... Ấy là những tên tuổi gắn liền với phong cách nghệ thuật không thể lẫn được trong lịch sử văn học nghệ thuật. Họ tìm được vốn liếng ngôn ngữ mới mẻ trong sự du nhập của văn hóa phương Tây và phá tan đi mọi khuôn khổ xưa cũ trong thơ Đường luật. Cùng hòa mình vào nhịp thơ thời đại nhưng Nguyễn Bính lại chọn cho mình lối đi riêng hướng về câu ca điệu nhạc dân tộc, gần gũi và bình dị. Ta tìm thấy ở Tương tự cái tôi khao khát yêu đương mãnh liệt, song điều đáng quý nằm trong vần thơ này còn có “hồn xưa dân tộc” nguyên Vẹn, thiết tha.

Trước hết, Tương tư là tâm trạng của nhân vật trữ tình đắm đuối trong tình yêu. Trở đi trở lại trên mỗi dòng thơ là bóng dáng của chàng trai có mong nhớ, chờ đợi, suy nghĩ miên man về mối duyên tình “tôi yêu nàng” rất nhuần nhị, mộc mạc, trong sáng mà sâu sắc. Cái “tôi” của Thơ mới xuất hiện trực tiếp bằng dòng tâm tư, thổ lộ nỗi lòng một cách chân thành. Hết trách cứ, suy luận, mong ngóng rồi lại chờ đợi khắc khoải, dường như mỗi phút yêu đương lại là cái cớ để bật lên thành tiếng thơ. Tâm hồn nghệ sĩ đầy khát vọng cắt nghĩa tình yêu bằng lí lẽ của tình yêu, tự hỏi rồi lại tự trả lời. Điều mới mẻ trong Tương tư là cái tôi thi sĩ không e ấp, rụt rè như ca dao, mà mãnh liệt bày tỏ suy nghĩ vội vàng, gấp gáp cứ mãi trăn trở trong lòng mà vẫn giữ được sự tế nhị, duyên dáng, uyển chuyển của ngôn từ. Thơ Nguyễn Bính đáng chú ý nhất là ở đó. Cái “tôi” của một tâm hồn đa cảm này được đặt trong tình yêu như một thử thách để nó tự khám phá và thể hiện chính mình. Nhan đề Tương tư mơ mộng mở ra ý thơ:

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông
Một người chín nhớ mười mong một người

Đây chính là tâm trạng của con người đang yêu: khi yêu chẳng còn nghĩ gì đến thứ khác nữa, nhìn đâu cũng thấy tâm hồn mình đang đợi chờ người yêu. Phép hoán dụ cho ta ấn tượng về một lời nói bâng quơ, xa xôi tận đâu nhưng lại là liên tưởng độc đáo, hợp lí. “Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông” là không gian nghệ thuật quen thuộc, gán cho nó nỗi nhớ của lòng mình, thi nhân muốn chính cái không gian thân thuộc ấy gửi đi giúp mình bức thông điệp tình yêu. Tình yêu ngập tràn khắp nơi nhờ phép nhân hóa “ngồi nhớ”, lại được nhân lên trùng điệp nhờ phép tách từ kết hợp với số từ tăng tiến “chín nhớ mười mong”. Hai chữ “một người” đứng ở đầu và cuối câu thật mênh mông xa cách, cũng chính là lí do để nỗi nhớ nhân lên nhiều lần. Cảm giác xa cách bởi vậy ngay lập tức trở thành tương tư và tiếp tục được khẳng định ở hai câu tiếp theo:

Gió mưa là bệnh của giời
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng

Tương tư rạo rực trong lòng không lúc nào dứt ra được và không tự điều chỉnh được nên Nguyễn Bính đã gọi đó là bệnh. Thi sĩ đã hoàn toàn sống trong tình yêu, say mê đến mức trở thành “bệnh”. Khi nào người đọc hãy còn có những rung động trước cuộc sống, khi đó thơ Nguyễn Bính vẫn cứ được thông cảm, đồng cảm. Ông đã bắt trúng nhịp “bệnh” để tìm ra nguyên nhân và tạo ra hình ảnh so sánh đẹp đẽ, đó là một tài năng độc đáo mà không phải ai cũng làm được: “Nắng mưa là bệnh của giời”. Đó là định nghĩa xuất sắc, đồng thời cũng rất nghệ thuật về khái niệm tương tư. Nắng mưa là nét đẹp của thiên nhiên và tương tư là nét đẹp của tình yêu, chưa bao giờ trong thơ ca Việt Nam lại trong sáng, thi vị và lãng mạn như thế. Mở đầu bài thơ giống như giọng điệu của câu ca dao đối đáp giao duyên để đến đây, từ “tôi” xuất hiện dịu dàng, đáng trân trọng. Ta nhận thấy nét tương đồng nào đó với chữ “tôi” riêng tư, thân mật trong thơ Pu-skin:

Tôi yêu em âm thầm, không hi vọng
Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen

Song cung bậc của tình yêu Nguyễn Bính lại hoàn toàn khác. Nỗi buồn trong tương tư được diễn tả một cách hồn nhiên, để lại trong lòng ta tình cảm tốt đẹp về chàng trai này. Hai câu sau là câu nói rất có duyên:

Hai thôn chung lại một làng
Cớ sao bên ấy chẳng sang bên này

Các đại từ “ấy”, “này” nhẹ nhàng đưa ra lời gợi ý thân mật. Sau tất cả những cách trở vẫn có một cái “chung”, là khát vọng hòa hợp, gần gũi của nhân vật trữ tình. Rồi một lần nữa, tương tư cất thành lời thuyết phục, tha thiết:

Tương tư thức mấy đêm rồi
Biết cho ai, hỏi ai người biết cho?

Câu hỏi tu từ không hẳn là sự nghi ngờ mà giống như trách cứ. Lại vẫn là phép điệp đại từ phiếm chỉ “ai”, câu thơ cho thấy cái mong manh của tình yêu. Kể từ đó, mạch thơ lại trôi chảy trong hi vọng. Dấu phẩy giữa dòng thơ này giống như chút bối rối, ngập ngừng, khúc mắc để đến những câu sau., tình yêu mạnh mẽ hơn vượt lên mọi lo sợ, ngại ngùng. Nguyễn Bính đã thành công khi thể hiện đầy đủ, sâu sắc cái tôi ấy.

Bài thơ Tương tư còn ghi dấu “hồn xưa dân tộc” thể hiện trong nó cảm xúc về vẻ đẹp riêng của tâm hồn con người Việt Nam. Thơ Nguyễn Bính có lúc tưởng như bị chìm lấp giữa sự hào nhoáng của thời đại, đến nỗi Hoài Thanh phải viết: “Dẫu sao, những tính tình, tư tưởng ta hấp thụ ở học đường cám dỗ ta. những cái phiền phức của cuộc đời mới lôi cuốn ta, nên ở mỗi chúng ta cái người nhà quê vốn khiêm tốn và hiền lành ít có dịp xuất đầu lộ diện. Đến nỗi có lúc ta tưởng chàng đã chết rồi. Nhưng rồi thời gian trôi đi, nền văn học chắt lọc lại cho bản thân nó những gì tinh túy nhất, tiếng thở thầm thì đầy gợi cảm trở về với vị trí đích thực của nó khiến ta hiểu hơn tâm hồn Nguyễn Bính. Hồn dân tộc không đơn thuần là “nhà quê” của cây đa giếng nước sân đình, mà là điệu cảm, điệu nghĩ hồn hậu, chất phác của người nông dân một nắng hai sương, tấm lòng, của bà, của mẹ và những mối tình lứa đôi son sắt thủy chung... Tương tư nắm bắt được một phần vẻ đẹp ấy. Nguyễn Bính sử dụng thể thơ lục bát dân tộc, hình ảnh mang hơi thở ca đẹp, ngôn ngữ vừa mang lời ăn tiếng nói hàng ngày lại có được chất giọng mượt mà của thơ ca truyền thống:

Ngày qua ngày lại qua ngày,
Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng.
Bảo rằng cách trở đò giang
Không sang là chẳng đường sang đã đành.
Nhưng đây cách một đầu đình,
Có xa xôi mấy mà tình xa xôi...

Đọc thơ Nguyễn Bính, ta có cảm giác như đọc một bài ca dao, nhưng thơ Nguyễn Bính phân biệt hẳn được với ca dao là bởi chiều sâu tâm hồn giấu kín dưới lớp vỏ ngôn từ mộc mạc. Tình yêu trong thơ ông là nỗi tương tư riêng của chàng trai, mãnh liệt ngân lên dưới mọi cung bậc nhưng không hề bi lụy. Sử dụng lặp lại ba lần từ “ngày”, bắc nối giữa chúng là từ “qua”, “lại” như nhịp cầu nối giữa các mốc tình cảm của trái tim đang yêu. Bởi thế, thời gian trở thành thời gian tâm lí, thời gian tâm trạng: dài dằng dặc và triền miên mong nhớ. Thời gian được diễn tả cũng có sự tăng tiến, từ ngày đến mùa “lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng”, nỗi nhớ cũng theo đó mà tăng lên. Đến một lúc nào đó, nó bật lên thành lời lập luận với lí lẽ thật xác đáng như muốn dùng dằng gắn kết. Tình yêu của Nguyễn Bính chân thành thế đấy! Một lần nữa, ta lại nhận ra hôn Nguyễn Bính hòa hợp vào để mà khái quát được tâm tư của biết bao nhiêu lứa đôi chốn thôn quê. Đây chính là tình quê, duyên quê mà dù cái “tôi” có muốn tách hẳn ra để kể về kỷ niệm riêng tư, nhưng có một sợi dây vô hình nào đó cứ níu thơ ông lại với lòng ta, quen thuộc đến không ngờ. Không chỉ có mạch cảm xúc, “hồn dân tộc” còn thể hiện qua cách sử dụng sáng tạo hệ thống chất liệu nghệ thuật dân gian. Từ “thôn Đoài”, “thôn Đông” cho đến “đầu đình” đều là không gian quen thuộc của những cuộc hẹn hò đôi lứa. Đặc biệt bến đò duyên nợ đợi chờ, bên sông nước chia cách cũng được nhắc đến như những khó khăn muôn thuở trong tình yêu... cuối cùng để khẳng định “tình xa xôi” ngậm ngùi, buồn ngẩn ngơ. Bài thơ của Nguyễn Bính kết thúc trong vẻ đẹp của tình yêu Việt: vẫn hi vọng, đợi chờ dù mơ hồ nhưng vẫn đáng trân trọng:

Bao giờ bến mới gặp đò?
Hoa khuê các, bướm giang hồ gặp nhau?
Nhà em có một giàn giầu,
Nhà anh có một hàng cau liên phòng.
Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông,
Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào?

Sáu câu thơ là một sự hội tụ đầy ngạc nhiên của các hình ảnh tượng trưng cho tình yêu, mọi thứ đều có đôi có cặp. Chỉ một tứ thơ mà gói trọn trong đó ẩn ý của biết bao câu ca dao, của thơ văn truyền thống. Lối nói ước lệ ẩn dụ ở hai câu cuối rất đặc sắc. Nó vừa tạo ra sự đối xứng, liên kết khéo léo vừa là lời ướm hỏi tình tứ. Tâm trạng Tương tư vì thế chưa kết thúc mà cứ kéo dài mãi để lại dư vị về duyên tình thơ mộng, mặn mà. Nhân duyên trầu cau vẫn còn chờ đợi sau câu hỏi tu từ tinh tế, ý nhị, khéo léo đó.

Như vậy, cái tôi khao khát yêu đương cùng hồn xưa đất nước là những giá trị bền vững của ngòi bút Nguyễn Bính. Hai đặc điểm này không chỉ xuất hiện rõ nét trong Tương tư mà còn tạo thành một hệ thống xuyên suốt các tập thơ Lỡ bước sang ngangMười hai bến nước... và toàn bộ sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh. Phong cách nghệ thuật cá tính và sáng tạo của ông được công nhận là một trong “ba đỉnh cao Thơ mới” (Chu Văn Sơn). Cùng với Xuân Diệu, ông trở thành những thi sĩ của tình yêu.

Cuộc sống của chúng ta hôm nay dù hiện đại đến bao nhiêu, làng quê dẫu ngày càng vắng bóng những cây đa, giếng nước, sân đình nhưng mới nhắc đến trầu cau, ta vẫn có ý nghĩa thật tốt đẹp về cái duyên trăm năm, ấy là một hồn Việt chẳng thể nào mất đi trong lòng ai đó! Vì lẽ ấy, thơ Nguyễn Bính vẫn được trân trọng mãi về sau, giữ nguyên vẹn vẻ đẹp của mình như sự nhắc nhở về vốn văn hóa, nhịp tình cảm ngàn đời của dân tộc.

Các bài học liên quan
Đề bài: Một trong những nét phong cách nổi bật của thơ Hồ Chí Minh là “hình tượng thơ luôn luôn vận động hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai”. Hãy chứng tỏ qua hai bài thơ “Chiều tối” “Giải đi sớm” trong “Nhật kí trong tù” của Bác.

Bài học nổi bật nhất

Đề thi lớp 11 mới cập nhật